FARG‘ONA VODIYSI KULOLCHILIK MADANIYATINING TARIXIY SHAKLLANISHI VA TARAQQIYOT BOSQICHLARI
Keywords:
Farg‘ona vodiysi, kulolchilik madaniyati, Chust madaniyati, Davan, Rishton, G‘urumsaroy, usta-shogird, sirlangan sopol, tarixiy etnografiya, hunarmandchilikAbstract
Maqolada Farg‘ona vodiysi kulolchilik madaniyatining miloddan avvalgi II ming yillikdan hozirgi davrgacha bo‘lgan tarixiy shakllanishi va taraqqiyot bosqichlari tarixiy-etnografik materiallar asosida tahlil qilinadi. Chust madaniyati sopollari, antik davr Davan muhitidagi texnologik yangilanishlar, ilk va rivojlangan o‘rta asrlardagi shahar hunarmandchiligi, Qo‘qon xonligi davrida mahalliy maktablarning shakllanishi, sovet davridagi artel va korxona tizimi hamda mustaqillik yillaridagi tiklanish jarayonlari o‘zaro bog‘liq bosqichlar sifatida yoritilgan. Tadqiqot natijasida vodiy kulolchiligida uzluksizlik mutlaq o‘zgarmaslik emas, balki mahalliy xomashyo, usta-shogird tajribasi, bozor talabi va madaniy aloqalarning o‘zaro ta’siri orqali yuzaga kelgan moslashuvchan davomiylik ekanligi asoslanadi. Rishton, G‘urumsaroy, Qo‘qon, Namangan, Andijon, Chust va Quva markazlarining umumiy mintaqaviy an’ana doirasidagi o‘ziga xos jihatlari ko‘rsatib beriladi.References
1. Gorbunova, N. G. (1962). K istorii Fergany v epokhu rannego zheleza. Sovetskaya arkheologiya, 4, 110-126.
2. Litvinskiy, B. A. (1973). Keramika iz mogilnikov Zapadnoy Fergany. Moskva: Nauka.
3. Abdulgaziyeva, B. (1997). Issledovaniye poseleniya Sultanabad. Srednyaya Aziya: arkheologiya, istoriya, kultura, 12-16. Moskva.
4. Matboboyev, B. X. (2009). Qadimgi Farg‘onaning ilk va o‘rta asrlar davri madaniyati. Tarix fanlari doktori dissertatsiyasi avtoreferati. Samarqand.
5. Rahimov, M. K. (1961). Rishtonning badiiy kulolchiligi. Toshkent.
6. Jadova, L. A., Derviz, G. G., Mitlyanskiy, D. Yu., & Jdanko, I. A. (1974). Sovremennaya keramika narodnykh masterov Sredney Azii. Moskva: Sovetskiy khudozhnik.
7. Morozova, A. S., Avedova, N. A., & Mahkamova, S. M. (1979). O‘zbekiston xalq san’ati. Toshkent.
8. Ashirov, A. A. (2014). Etnologiya. Toshkent.
9. Usmonov, A. (2023). Badiiy hunarmandchilik bilan bog‘liq nomoddiy madaniy meroslar. FarDU ilmiy xabarlari, 1, 241-246.
10. Abdullayev, B. M. (2023). Farg‘ona vodiysi so‘nggi bronza va ilk temir davrida. FarDU ilmiy xabarlari, 1, 571-578.
11. Abdullayev, B. M. (2022). Qadim Farg‘ona markazlashgan Davan davlati asoschilari. O‘zbekiston arxeologiyasining dolzarb masalalari Respublika ilmiy konferensiyasi materiallari, 28-32. Samarqand.
12. Mo‘ydinova, D. M. (2023). Qo‘qon xonligida shakllangan moviy kulolchilik maktablari. Oriental Art and Culture, 4(6), 243-247.
13. Mamasoliyeva, Sh. L. (2021). Xalq hunarmandchiligi. Samarqand: SamDU nashri.
14. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-1741-son Farmoni. (1997, 31-mart). Xalq badiiy hunarmandchiliklari va amaliy san’atini yanada rivojlantirishni davlat yo‘li bilan qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida.
15. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-405-son qarori. (2023, 25-dekabr). Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish, ilmiy o‘rganish va targ‘ib qilishni rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida.
16. UNESCO. (2003). Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiya. Parij.
17. O‘zbekiston Respublikasi UNESCO ishlari bo‘yicha Milliy komissiyasi. (2017). O‘zbekiston nomoddiy madaniy merosi. Toshkent.
18. Usmonov, A. R. (2025). Farg‘ona vodiysi kulolchiligi tarixi. The Lingua Spectrum, 2, 609-616.
19. Hakimov, A. A. (2022). O‘zbekiston san’ati tarixi. Qadimgi davrlar, o‘rta asrlar, hozirgi zamon. Toshkent: Zilol buloq.
20. Abdullayev, B. M. (2022). Farg‘ona vodiysi ilk temir davri madaniyatlari. Issues of the Central Asian History in World Historiography, 100-107. Farg‘ona.
21. Gulbaxor, M., & Bahodir, S. (2025). TIL O ‘RGANISHDA CHATGPT, TARJIMA TIZIMLARI VA ULARNING SAMARADORLIGI. TADQIQOTLAR, 76(3), 17-21.
22. Muzaffar, G., & Bahodir, S. (2025). INSON ORGANIZMIDA UCHRAYDIGAN ICHKI KASALIKLAR. TADQIQOTLAR, 76(2), 71-74.
23. Bakhodir, S., & Dilshoda, R. (2025). EASTERN THINKERS OF THE ERA OF THE FIRST RENAISSANCE. Global Science Review, 8(1), 682-687.
24. Zebo, N., & Bahodir, S. (2025). O ‘RTA ASRLARDA ANGLIYA (V-XV ASRLAR). Global Science Review, 11(1), 85-90.
25. Шамсиддинов, Б., & Гуламов, М. (2023). ЛОГИЧЕСКИЕ СООТНОШЕНИЯ ФИЛОСОФИИ С ЛИТЕРАТУРОЙ. Oriental Art and Culture, 4(3), 332-335.
26. Shamsiddinov, B. J., & Jakbaraliyva, Z. (2022). Scientific and Empirical Relations of Philosophy and Literature. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 7, 70-73.
27. Abdullaev, U. B., & Shamshiddinov, B. (2024). O ‘RTA ASRLAR YOZMA MANBALARIDAGI ETNIK NOMLAR. Ijtimoiy-gumanitar sohada ilmiy-innovatsion tadqiqotlar, 1(1).
28. Шамсиддинов, Б. Ж., & Жакбаралиева, З. О. (2022). АБУ АЛИ ИБН СИНО ТИББИЙ ТАРБИЯ ХУСУСИДА. Oriental Art and Culture, 3(2), 670-674.
29. Shamsiddinov, B. (2022). The importance of supporting innovative activities of entrepreneurs in uzbekistan. ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071, 11(11), 165-170.
30. Шамсиддинов, Б. Ж. (2023). МАМЛАКАТИМИЗ МИЛЛИЙ ЮКСАЛИШНИНГ ИЖТИМОИЙФАЛСАФИЙ АСОСЛАРИ. Oriental Art and Culture, 4(5), 345-350.
31. Шамсиддинов, Б. (2020). Тарбия жараёнида шар мутафаккирларининг қ педагогик ва психологик қарашлари. In Актуальные вопросы развития современного общества, экономики и профессионального образования (pp. 268-271). Российский государственный профессионально-педагогический университет.
32. Shamsiddinov, B. B. DINSHUNOSLIKNING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
33. Shamsiddinov, B. B. Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi.
34. YANGI, V. T. V. M., & YONDASHUVLARI, T. H. OZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TALIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI “ZAMONAVIY JAHON TARIXSHUNOSLIGIDA FARG’ONA.
35. YANGI, V. T. V. M., & YONDASHUVLARI, T. H. OZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TALIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI “ZAMONAVIY JAHON TARIXSHUNOSLIGIDA FARG’ONA.
36. Shamsiddinov, B. B. DINSHUNOSLIKNING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
37. Shamsiddinov, B. B. Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi.
38. Shamsiddinov, B. M. U. (2026, June). HISTORICAL AND ETHNOGRAPHIC FEATURES OF POTTERY-RELATED RITUALS IN THE FERGANA VALLEY. In International Conference Platform (No. 6, pp. 135-143).