FARG‘ONA VODIYSI MUZLIKLARINING ZAMONAVIY HOLATI VA IQLIM O‘ZGARISHI TA’SIRI
Keywords:
Farg‘ona vodiysi, muzliklar, iqlim o‘zgarishi, Norin, Qoradaryo, Mann–Kendall, masofadan zondlash.Abstract
Farg‘ona vodiysini oziqlantiruvchi Norin va Qoradaryo havzalari hamda Oloy–Turkiston yon bag‘irlaridagi muzliklar so‘nggi yarim asrda sezilarli qisqardi. Norin havzasida muzlik maydoni 1970-yillardagi 1210 km² dan 2000-yillar o‘rtasida 926 km² gacha (≈23 %) kamaydi; Qirg‘iziston bo‘yicha umumiy muzlik maydoni 1940–1970-yillar katalogiga nisbatan ≈16 % qisqardi. Maqolada nashr etilgan kataloglar, sun’iy yo‘ldosh va gidrometeorologik tadqiqotlar natijalari tizimlashtirilib, vodiy atrofidagi muzliklar o‘zgarishining hududiy qonuniyatlari tahlil qilindi. Qisqarish kichik (1 km² dan kichik) muzliklarda tezroq kechishi, Qoradaryo havzasida esa muzlik maydoni deyarli o‘zgarmaganligi aniqlandi. Muzliklarni baholashning Landsat/Sentinel-2 tasvirlari, Mann–Kendall testi va CMIP6 ssenariylariga asoslangan metodik sxemasi taklif etildi.References
1. Fergana Valley. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Fergana_Valley
2. UNDP Kyrgyzstan. Glaciers of Kyrgyzstan: How they are disappearing. https://www.undp.org/kyrgyzstan/blog/glaciers-kyrgyzstan-how-they-are-disappearing
3. Kriegel D., Mayer C., Hagg W., Vorogushyn S., Duethmann D., Gafurov A., Farinotti D. (2013). Changes in glacierisation, climate and runoff in the second half of the 20th century in the Naryn basin, Central Asia. Global and Planetary Change, 110, 51–61. https://www.cawater-info.net/syrdarya-knowledge-base/papers/kriegel-et-al.pdf
4. Saks T., Pohl E., Machguth H., Dehecq A., Barandun M., Kenzhebaev R., Kalashnikova O., Hoelzle M. (2022). Glacier Runoff Variation Since 1981 in the Upper Naryn River Catchments, Central Tien Shan. Frontiers in Environmental Science, 9, 780466. https://www.frontiersin.org/journals/environmental-science/articles/10.3389/fenvs.2021.780466/full
5. Vydra C., Dietz A.J., Roessler S., Conrad C. (2024). The Influence of Snow Cover Variability on the Runoff in Syr Darya Headwater Catchments between 2000 and 2022 Based on the Analysis of Remote Sensing Time Series. Water, 16(13), 1902. https://doi.org/10.3390/w16131902
6. Petrov M.A., Sabitov T.Y., Tomashevskaya I.G. va boshq. (2017). Glacial lake inventory and lake outburst potential in Uzbekistan. Science of the Total Environment, 592, 228–242. https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_0A09A58CEEBC
7. Kyrgyz transboundary rivers’ runoff assessment (Syr-Darya and Amu-Darya river basins) in climate change scenarios. https://water-ca.org/wp-content/uploads/4.Kyrgyz-transboundary-rivers-runoff-assessment-Syr-darya-and-Amu-darya-river-basins-in-climate-change-scenarios-1.pdf (mualliflar ma’lumoti olinmadi).
8. Chang J., Wang N., Li Z., Yang D. (2022). Accelerated Shrinkage of Glaciers in the Altai Mountains From 2000 to 2020. Frontiers in Earth Science, 10. https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2022.919051/full
9. Alay Range. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Alay_Range