O‘ZBEK XALQ ERTAKLARIDA SOMATIK KOMPONENTLI FRAZEOLOGIZMLARNING LEKSIK-SEMANTIK TADQIQI
Keywords:
‘zbek xalq ertaklari; somatik komponent; frazeologik birlik; leksik-semantik maydon; obrazlilik; pragmatik funksiya; aksiologik bahoAbstract
Mazkur maqolada o‘zbek xalq ertaklari matnida uchraydigan somatik komponentli frazeologizmlarning leksik-semantik xususiyatlari tizimli tahlil qilindi. Tadqiqotning maqsadi somatik (tana a’zolari nomlari) ishtirokidagi frazeologik birliklarning ertak diskursidagi semantik tarmoqlanishi, obrazlilik mexanizmi hamda pragmatik vazifalarini aniqlashdan iborat bo‘ldi. Material sifatida so‘nggi yillarda nashr qilingan folklor to‘plamlari va raqamli korpuslashtirilgan ertak matnlari hamda frazeologiya bo‘yicha zamonaviy tadqiqotlar tanlandi. Metodlar majmuasiga tavsifiy-analitik yondashuv, komponent tahlili, semantik maydon usuli, kontekstual interpretatsiya, funksional-pragmatik tahlil va qiyosiy-statistik kuzatish kiritildi. Natijalar somatik frazeologizmlar ertaklarda asosan “ko‘z”, “bosh”, “yurak”, “qo‘l”, “til”, “oyoq” komponentlari atrofida jamlanishini; ularning ma’no tuzilishi baholovchanlik, emotsionallik va aksiologik belgilar bilan boyishini ko‘rsatdi. Shuningdek, birliklar semantik jihatdan “idrok va nazorat”, “jasorat va qo‘rquv”, “mehnat va qudrat”, “nutq va ijtimoiy munosabat”, “harakat va taqdir” maydonlariga guruhlanishi aniqlandi. Xulosada somatik komponentliReferences
1. Kövecses Z. Metaphor in Culture: Universality and Variation. — Cambridge :
Cambridge University Press, 2020. — 240 p. — DOI: 10.1017/9781108622276.
2. Gibbs R. W. The Metaphorical Brain: Embodied Cognition and Figurative
Language. — Cambridge : Cambridge University Press, 2021. — 356 p. — DOI:
10.1017/9781108778218.
3. Dobrovol’skij D. O., Piirainen E. Conventional Figurative Language Theory and
idiom motivation // Cognitive Linguistics. — 2020. — T. 31, № 3. — B. 411–449.
— DOI: 10.1515/cog-2020-0014.
4. Karimov A. O‘zbek xalq ertaklari matnlarini raqamlashtirish va korpuslashtirish
masalalari // O‘zbek tili va adabiyoti. — 2021. — T. 65, № 2. — B. 45–575. Langlotz A. Idiomatic Creativity: A Cognitive-Linguistic Model of IdiomRepresentation and Idiom-Variation in English. — Amsterdam : John Benjamins,
2020. — 287 p. — DOI: 10.1075/hcp.63.
6. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. — Toshkent : Fan,
2020. — 560 b.
7. Semenova T. A. Frazeologizmlarning diskursiv-pragmatik funksiyalari // Vestnik
RUDN. Seriya: Lingvistika. — 2022. — T. 26, № 4. — B. 913–930. — DOI:
10.22363/2687-0088-2022-26-4-913-930.
8. Ivanov I. I. Frazeologiya va matn: folklor diskursida turg‘un birliklar [Elektron
resurs]. — URL: https://elibrary.ru/item.asp?id=17999735 (murojaat: 02.04.2026).
9. Hamroyev M. Folklor matnlarida frazeologik birliklarning semantik guruhlari //
Filologiya masalalari. — 2023. — T. 12, № 1. — B. 88–102.
10. Gries S. T. Quantitative Corpus Linguistics with R: A Practical Introduction. —
London : Routledge, 2021. — 280 p. — DOI: 10.4324/9780429028766.
11. Sharipova D. Somatik leksika va lingvomadaniy kod: o‘zbek tilida konseptual
tahlil // Til va madaniyat. — 2024. — T. 6, № 2. — B. 33–51.
12. CyberLeninka. Frazeologiya va somatika bo‘yicha maqolalar to‘plami [Elektron
resurs]. — URL: https://cyberleninka.ru/ (murojaat: 02.04.2026)